Wynagrodzenia za pracę i świadczenia związane z pracą - 11)Podróż służbowa a czas pracy

11)Podróż służbowa a czas pracy
Definicja podróży służbowej znajduje się w art. 77 [5] kodeksu pracy. Zgodnie z tym przepisem za podróż służbową uważa się wykonywanie, na polecenie pracodawcy, pracy (zadań służbowych) poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy albo poza stałym miejscem świadczenia pracy.
Miejsce świadczenia pracy jest jednym z istotnych składników umowy o pracę. Element ten jest obustronnie uzgadniany przez strony umowy i objęty jest ogólnym zakazem jednostronnej zmiany przez któregokolwiek z kontrahentów. Strony zawierając umowę o pracę mają dużą swobodę w określaniu miejsca pracy. Może być ono określone na stałe, bądź jako miejsce zmienne, przy czym w tym ostatnim wypadku zmienność miejsca pracy może wynikać z samego charakteru (rodzaju) pełnionej pracy.
Ogólnie pod pojęciem miejsca pracy rozumie się bądź stały punkt w znaczeniu geograficznym, bądź pewien oznaczony obszar, strefę określoną granicami jednostki administracyjnej podziału kraju lub w inny dostatecznie wyraźny sposób, w którym ma nastąpić dopełnienie świadczenia pracy. Miejsce pracy nie musi być wyposażone w zaplecze socjalne, kadrowe i techniczne. Wykonywanie pracy w uzgodnionym przez strony miejscu pracy pracownika nie rodzi obowiązku płacenia takiemu pracownikowi ani diet ani świadczeń rozłąkowych - zobacz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 1985 r. (I PR 19/85, OSPiKA z 1986 r. nr 3 poz. 46).
Podróże służbowe dzielą się na podróże typowe i nietypowe. Typowa podróż służbowa to taka, która ma charakter incydentalny biorąc pod uwagę całokształt obowiązków służbowych pracownika, a pracownik nie ma obowiązku wykorzystania całego okresu trwania podróży służbowej na wykonywanie swoich obowiązków służbowych. Nietypowa podróż służbowa polega na stałym przenoszeniu się pracownika z jednego miejsca wykonywania pracy do innego.
W przypadku typowych podróży służbowych wyodrębnia się trzy okresy podróży:
- czas dojazdu do miejsca świadczenia pracy,
- czas świadczenia pracy,
- czas powrotu do stałego miejsca zatrudnienia lub zamieszkania pracownika.
Oznacza to, że czas pobytu w podróży służbowej obejmuje nie tylko czas wykonywania pracy w miejscowości, do której pracodawca skierował pracownika, ale również czas dojazdu do tej miejscowości i powrotu z niej.
Czas podróży służbowej nie jest tożsamy z czasem wykonywania pracy podczas podróży służbowej. Ogólny czas podróży służbowej nie zawsze jest czasem pracy pracownika. Czasu dojazdu do miejsca świadczenia pracy oraz czasu powrotu do stałego miejsca zamieszkania nie zalicza się do czasu pracy, chyba że czas ten pokrywa się czasem pracy pracownika wynikającym z rozkładu czasu pracy lub co prawda, czas podróży służbowej wykracza poza „normalny czas pracy”, ale pracownik wykonywał w tym czasie pracę.
Zatem odbywanie podróży służbowej poza godzinami pracy wynikającymi z obowiązującego pracownika rozkładu czasu pracy - w tym także w dni wolne od pracy - nie jest zasadniczo czasem pracy. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2005 r. (II PK 265/2004, OSP 2005/11 poz. 137) „czas dojazdu i powrotu z miejscowości stanowiącej cel pracowniczej podróży służbowej oraz czas pobytu w tej miejscowości nie są pozostawaniem do dyspozycji pracodawcy w miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy (art. 128 §1 kodeksu pracy), lecz w zakresie przypadającym na godziny normalnego rozkładu czasu pracy podlegają wliczeniu do jego normy (nie mogą być od niej odliczone), natomiast w zakresie wykraczającym poza rozkładowy czas pracy mają w sferze regulacji czasu pracy i prawa do wynagrodzenia doniosłość o tyle, o ile uszczuplają limit gwarantowanego pracownikom odpoczynku”.
Podróż służbowa, której czas trwania powoduje, iż do rozpoczęcia pracy nie upłynie 8 godzin w warunkach umożliwiających odpoczynek nocny usprawiedliwia nieobecność w pracy. Przepisy nie regulują, czy w takiej sytuacji usprawiedliwiona nieobecność obejmuje cały dzień czy tylko godziny odpowiadające ośmiogodzinnemu wypoczynkowi od chwili powrotu z delegacji.
W przypadku przepracowania w czasie podróży służbowej godzin, które wykraczają poza dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z rozkładu czasu pracy, pracownikowi przysługuje wynagrodzenie lub czas wolny - tak samo jak za godziny nadliczbowe przepracowane w miejscu świadczenia pracy określonym w umowie o pracę.
Pojęcie nietypowych podróży służbowych odnosi się m.in. do kierowców i konwojentów. Ich sytuacja różni się od sytuacji pracowników, którzy doraźnie świadczą pracę poza stałym miejscem pracy. Miejscem świadczenia pracy kierowców nie może być miejscowość będąca siedzibą pracodawcy, ale zakres działalności tego pracodawcy. W pojęciu „typowej” podróży służbowej nie mieści się stałe pokonywanie przestrzeni w związku z wykonywaniem pracowniczych czynności prowadzenia (konwojowania) różnych środków komunikacji. W takim wypadku wyjazd środkiem lokomocji z miejsca jego stałego postoju nie oznacza rozpoczęcia przez pracownika podróży służbowej, a jedynie rozpoczęcie godzin normalnej pracy, chociażby pracownik był równocześnie uprawniony do świadczeń wyrównawczych z tytułu podróży służbowej - zobacz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1998 r. (I PKN 24/98, OSNAPiUS z 1999 r. nr 7 poz. 239).
W przypadku, kiedy wyjazd (podróż) kierowcy trwa dłużej niż jego godziny pracy wynikające z rozkładu czasu pracy, wówczas kierowca znajduje się w podróży służbowej. W tej sytuacji przysługują mu wszelkie świadczenia związane z pobytem w podróży służbowej (dieta, zwrot kosztów przejazdów i dojazdów, noclegów). Czasem pracy kierowców jest czas od rozpoczęcia do zakończenia pracy, który obejmuje wszelkie czynności związane z wykonywaniem czynności przewozu drogowego (zarówno prowadzenie pojazdu jak i czynności związane z jego obsługą oraz czynności spedycyjne). Czasem pracy kierowców jest również czas poza przyjętym rozkładem czasu pracy, w którym kierowca pozostaje na stanowisku pracy, w gotowości do wykonywania pracy. Praca, którą kierowca wykonuje poza godzinami pracy ustalonymi w harmonogramie jest pracą w godzinach nadliczbowych.